De nar van toen en de nar van nu

Aan het hof van koning Frans I liep ooit een man rond die dingen zei die anderen niet durfden te zeggen. Zijn naam was Triboulet. Hij maakte grappen, hij dreef de spot met de macht en hij hield de koning een spiegel voor. Dat was zijn rol.

In een tijd waarin tegenspraak gevaarlijk was, had de nar een bijzondere positie. Hij had officieel geen macht en juist daardoor kon hij vrijer spreken dan anderen. Mensen lachten om hem, maar ondertussen zei hij dingen die pijnlijk dicht bij de waarheid lagen. Zolang het verpakt bleef in humor, kon het bestaan.

Maar die ruimte was niet onbeperkt. Triboulet moest voortdurend aanvoelen waar de grens lag. Hij kon ver gaan, maar niet te ver. Zijn woorden moesten licht genoeg blijven om te verdragen, ook als de boodschap zwaar was. De nar mocht de waarheid spreken, maar alleen zolang het spel intact bleef.

Als je dat beeld naast deze tijd legt, zie je iets opmerkelijks. We leven niet meer aan een hof zoals toen, maar we hebben nog steeds een koning en daarnaast een systeem van bestuur met raden, colleges en beleid. In theorie is er alle ruimte om te spreken. In de praktijk voelt iedereen aan dat ook hier grenzen bestaan, al zijn ze minder zichtbaar.

Wat Stichting PlasticFantastic doet, raakt aan die oude rol van de nar. Niet omdat het een spel is, maar omdat er iets wordt gezegd wat schuurt. Er worden vragen gesteld waar anderen omheen lopen. Er wordt benoemd wat niet altijd hardop wordt uitgesproken.

Het verschil met vroeger is wel belangrijk. Triboulet hoorde bij het hof. Hij maakte deel uit van het systeem dat hij bespotte. PlasticFantastic staat ernaast. Er is geen formele rol, geen positie, geen plek binnen de structuur. En juist dat maakt het soms ongemakkelijker.

Want kritiek van binnenuit hoort bij het spel. Daar zijn mensen aan gewend. Maar kritiek van buitenaf voelt anders. Dan gaat het niet alleen meer over wat er gezegd wordt, maar ook over wie het zegt en waarom.

Je ziet dan dat de reactie verschuift. De inhoud raakt naar de achtergrond en de aandacht gaat naar de boodschapper. Is het wel terecht, is het niet overdreven, wat is de bedoeling? Dat mechanisme is niet nieuw. Het lijkt op hoe het vroeger ook werkte, alleen in een andere vorm.

De vergelijking met Triboulet maakt iets duidelijk. Niet dat de tijden hetzelfde zijn, maar dat de spanning hetzelfde blijft. Macht heeft behoefte aan een spiegel, maar niet aan een spiegel die te scherp wordt. Er is ruimte voor kritiek, maar die ruimte voelt anders zodra het echt begint te schuren.

Misschien is dat wel de vraag die onder alles ligt. Willen we alleen horen wat nog comfortabel is, of ook wat ongemakkelijk wordt als je er langer naar kijkt?

De nar is daarin niet het probleem. Die laat alleen zien wat er al is.

En dat maakt het soms lastig om naar te kijken.